شايد تا همين چند سال پيش تصور اين که در خانه بنشينيم و کتاب مورد علاقه مان را تنها با يک جستجوي کوچک در دنياي بزرگ وب ورق بزنيم کاملا غير ممکن بود اما امروزه نه تنها انواع و اقسام کتابها را مي توان از اين طريق تهيه کرد ، بلکه حتي امکان گشت و گذار در قفسه هاي معروف ترين کتابخانه ها و دسترسي به ناياب ترين نسخه هاي کتاب در کسري از زمان به وجود آمده است.
راه اندازي کتابخانه الکترونيک دانشگاه علوم پزشکي شهيدبهشتي هم براي بسياري از محققان کشورمان فرصتي بسيار استثنايي است ، چرا که امکان دسترسي به بيش از 5 هزار عنوان مقاله به صورت تمام متن براي آنها ايجاد شده البته ناگفته نماند استفاده از اين سرويس در خارج از کشور هم ميسر است و اعضاي هيات علمي که بيشتر براي شرکت در کنگره هاي مختلف در خارج از ايران به سر مي برند همچنان به منابع دسترسي خواهند داشت.
در ضمن سيستم نرم افزاري پيشرفته اي که براي اتصال شبکه کتابخانه ايجاد شده است ، يکي از پيچيده ترين سيستم هايي است که مي تواند براي محقق امکان دسترسي همزمان به چند لينک را فراهم کند.

منبع: ایسنا


در دايره المعارف ويکي پديا (دايره المعارف رايگان اينترنتي) کتابخانه ديجيتالي اين گونه شرح داده شده است : کتابخانه اي که مجموعه هاي ذخيره شده در آن به شکل الکترونيکي (مجموعه هاي چاپي ، ميکروفرم يا اشکال ديگر منابع) و قابل دسترسي به وسيله رايانه است.
اين مجموعه هاي الکترونيکي ممکن است به صورت محلي يا از طريق شبکه هاي اينترنتي قابل دسترسي باشند هر چند اسامي قديمي تر کتابخانه الکترونيکي ، کتابخانه مجازي نيز به کاربرده شده است و اين روزها کتابخانه الکترونيکي اغلب به پورتال هايي که به وسيله موسسات دولتي فراهم شده اطلاق مي شود. اولين بار اصطلاح کتابخانه ديجيتالي در مکتوبات در سال 1988 در گزارشي به موسسه تحقيقات ملي به کار رفته است و اين اصطلاح سال 1994 از سوي برخي سازمان ها از جمله ناسا رايج شد. وانه وار بوش ، رئيس مرکز تحقيقات و پژوهش هاي علمي در مقاله اي با عنوان «آن گونه که مي انديشيم» که ماهنامه آتلانتيک در جولاي 1945 آن را چاپ کرد نظريه جديدي در حوزه دسترسي به اطلاعات ارائه و ماشيني به نام ممکس را معرفي کرد. اين ماشين قادر بود تمام مطالب کتابها و ديگر مدارک موجود در کتابخانه شخصي هر فرد را ذخيره کند و آغازگر ايده دسترسي آسان و با اشاره انگشت به اطلاعات ايده اي که امروزه کتابخانه ديجيتالي ناميده مي شود بود که با پيشرفت فناوري اطلاعات رشد يافت اما با ظهور رايانه ها مفهوم دسترسي به اطلاعات بر پايگاه هاي بزرگ کتابشناختي متمرکز شد. امروزه بازيابي پيوسته اطلاعات و نظام دسترسي همگاني جزو لاينفک کتابخانه هاست.
از زمان اتصال رايانه ها به شبکه هاي بزرگ و شکل گيري اينترنت ، اين مفهوم دوباره گسترش يافت و گرايش تحقيقات به سوي ايجاد کتابخانه هايي با اطلاعات ديجيتالي که مي توانست توسط هر شخص و در هر نقطه دنيا قابل دسترس باشد، جهت يافت.
اولين کتابخانه الکترونيکي در جهان در شهرهاي شيکاگو و ايلي نويز ايالات متحده در سال 1991 ايجاد شدند و آغاز به کار کردند اما کم کم ايجاد کتابخانه هاي الکترونيکي به صورت طرحهاي ملي در ديگر کشورها شکل گرفت.
به طور کلي دسترسي از مداخل مختلف به اطلاعات مدارک ، تسهيل دسترسي به اطلاعات ، سرعت در دسترسي به اطلاعات ، امکان دسترسي همزمان به اطلاعات چند مدرک ، مديريت اطلاعات و دانش ، عدم محدوديت مکاني و زماني در استفاده ، کاهش حجم فيزيکي مدارک ، امکانات فرامتني ، چند کاربر بودن ، کاربرد بهتر اطلاعات ، تعامل و همکاري راحت تر ميان پژوهشگران ، روزآمد سازي سريع و آسان اطلاعات ، دسترسي به صورت مختلف از اطلاعات ، امکان برقراري ارتباط بين کتابخانه هاي ديجيتالي وکاهش شکاف ديجيتالي از جمله ويژگي هاي کتابخانه هاي ديجيتالي هستند.


دسترسي با يک کليک

دسترسي به بيشتر بانکهاي اطلاعاتي منوط به پرداخت هزينه استفاده از اين بانکهاست که معمولا از سوي وزارتخانه ها يا دانشگاه ها پرداخت مي شود و پژوهشگران با حضور در محل دانشگاه مربوط به استفاده از منابع الکترونيک مي پردازند يا با دريافت Account از دانشگاه ، در منزل از امکان دسترسي به اين گونه منابع استفاده مي کنند هر چند استفاده از Account دانشگاه در منزل تا حدي مشکل مراجعه حضوري به محل کتابخانه يا سايت دانشگاه را برطرف مي کند اما اغلب به دليل مشکلات زيرساختي سايتهاي مراکز و کم بودن پهناي باند آنها دانلود منابع بسختي صورت مي گيرد.




به گفته مومن زاده براي رفع اين مشکل کتابخانه مرکزي دانشگاه علوم پزشکي شهيد بهشتي براي اولين بار در خاورميانه اقدام به استفاده از طرح Athens کرده است.
مومن زاده مي افزايد: در اين طرح اعضاي مجاز به استفاده از منابع الکترونيک دانشگاه مثل اعضاي هيات علمي و دانشجويان Username و Password دريافت خواهند کرد و با ارائه آن به سايت کتابخانه ديجيتال اين دانشگاه به عنوان فرد مجاز به استفاده از منابع شناخته خواهند شد و به اين ترتيب نه تنها به مراجعه حضوري به دانشگاه نياز نخواهند داشت بلکه ضرورت اتصال به اينترنت از طريق IP دانشگاه در منزل هم برطرف خواهد شد و اعضا مي توانند با استفاده از ISPهاي پرسرعت به اينترنت متصل شوند و با ارائه نام کاربري و رمز به سايت کتابخانه ديجيتال دانشگاه علوم پزشکي شهيد بهشتي به عنوان فرد مجاز از منابع استفاده کنند.
البته ناگفته نماند استفاده از اين سرويس در خارج از کشور هم ميسر است و اعضاي هيات علمي که بيشتر براي شرکت در کنگره هاي مختلف در خارج از ايران به سر مي برند همچنان به منابع دسترسي خواهند داشت.


به گفته دکتر سيروس مومن زاده ، رئيس کتابخانه مرکزي دانشگاه علوم پزشکي شهيد بهشتي ، در ايران کتابخانه مرکزي الکترونيکي دانشگاه علوم پزشکي تهران ، کتابخانه الکترونيکي دانشگاه علوم پزشکي فارس (شيراز) و کتابخانه الکترونيکي سلامت در حال فعاليت هستند. کتابخانه الکترونيکي دانشگاه علوم پزشکي شهيد بهشتي نيز علاوه بر ارائه خدمات الکترونيکي اعم از چکيده پايان نامه ، موجودي نشريات لاتين ، چکيده طرحهاي پژوهشي ، فهرست کتابهاي تخصصي ، کتابهاي الکترونيکي تخصصي ، شيوه اي تازه را براي دسترسي آسان و ساده به منابع در اختيار اعضاي خود قرار داده که در خاورميانه منحصر به فرد است.

همگام با جهان

به طورکلي هم اکنون بيش از 2000 سازمان از 100 کشور دنيا از سرويس Athens استفاده مي کنند و در مجموع بيش از 4 ميليون کاربر در دنيا عضو اين سرويس هستند.
Athens برگرفته از authentication services و به معناي سيستم شناسايي کاربر است.
در کشور ما هم سرويس Athensبه وسيله يک شرکت ايراني ارائه شده و طراح و پشتيبان اصلي اين طرح موسسه Eduserv Technologies Limited در انگلستان است.
طرح مديريت کنترل دسترسي به منابع الکترونيک از سوي اعضاي مجاز ، سال 1994 در اين موسسه پايه ريزي شد و از سال 1996 به بهره برداري رسيد و براي اولين بار در ايران از اين روش در دانشگاه علوم پزشکي شهيد بهشتي استفاده مي شود.به گفته مومن زاده ، از تابستان 1386 با ورود اطلاعات موجودي نشريات لاتين در نرم افزار مديريت کتابخانه راه اندازي کتابخانه ديجيتالي دانشگاه علوم پزشکي شهيد بهشتي طي 3 مرحله آغاز شده و درحال تکميل است.
مرحله اول ، توسعه و تجهيزکردن بخش اطلاع رساني و مرکز آموزش کتابخانه الکترونيکي به امکانات سخت افزاري و نرم افزاري مورد نياز و تهيه منابع الکترونيکي تخصصي ، مرحله دوم الکترونيکي کردن متن کامل پايان نامه ها، طرحهاي پژوهشي ، مقالات مجلات فارسي تخصصي دانشگاه ، افزايش نسخه هاي کتابهاي الکترونيکي و در نهايت مرحله سوم تهيه نسخ قديمي کتب ، مجلات با برنامه مدون روزآمدسازي همه منابع ، مديريت يکپارچه دسترسي به همه منابع علمي دانشگاه از همه واحدهاي تابع در سراسر دنيا براي استادان و دانشجويان دانشگاه است.
اجراي اين طرح ، بدون محدوديت زماني و مکاني ، دسترسي به منابع را براي اعضا از هر نقطه بدون نياز اتصال به پورتال دانشگاه امکان پذير کرده است.
مومن زاده مي افزايد: دانشگاه علوم پزشکي شهيد بهشتي با توجه به تجربياتش در اين مدت کوتاه پيشنهاد مي کند که طرح براي ديگر دانشگاه ها بسيار قابل استفاده خواهد بود و نيز در صورتي که وزارت بهداشت ، درمان و آموزش پزشکي همان طور که از طريق کنسرسيوم نشريات تخصصي لاتين را براي دانشگاه ها فراهم مي کند ، اشتراک اين طرح را نيز از طريق کنسرسيوم انجام دهد. مومن زاده در پايان درباره آينده اين طرح مي گويد: هم اکنون حدود 2هزار و 670 نفر کاربر در اين کتابخانه الکترونيک فعاليت مي کنند که بزودي زمينه براي 5هزار کاربر جديد فراهم مي شود. به طور کلي تاکنون عملکرد اين طرح بسيار خوب و کارآمد بوده است ولي با اين حال ، کتابخانه مرکزي در حال انجام پژوهشي در ارتباط با بررسي ميزان رضايت استفاده کنندگان از طرح و نيز نيازسنجي به منظور بهينه سازي خدمات و منابع است.